Vài "tâm tư" khi dịch sách "Learning Theories in Childhood"

Thưa các anh chị và các bạn,

Tôi rất vui mừng vì một sự tình cờ tôi được gặp gỡ và làm việc với Trường Hoa Sen, và cộng tác với ban tu thư, qua dịch giả Mai Sơn, và điều thú vị là cuốn sách tôi dịch đầu tiên cho BTT chính là cuốn Learning Theories in Childhood (LTiC), [Các lý thuyết về học tập ở tuổi thơ].

Những vấn đề về dạy và học là cái mà tôi vốn quan tâm, trong những lúc tôi từng học và từng dạy. Luôn khao khát những ý tưởng mới mẻ về dạy và học: Độc lập suy nghĩ. Động cơ học tập. Lấy người học làm trung tâm. Giải quyết tình huống có vấn đề... Metacognition (LTiC, 118) trong khi nghiền ngẫm về học, tôi thấy một ý tưởng mà cho đến bây giờ, qua các sách mình đọc tôi vẫn thấy nó là của riêng mình: Trí thông minh/khả năng học tập của người học (learner) không phải chỉ là thứ trời cho, nó có thể và cần được phát triển ngay trong quá trình học.

Sau đây là những điều tâm đắc khi dịch cuốn sách.

NHÀN NGẪM

Cái ý tưởng “đối thoại với Phật” bị nhiều người chê là cao ngạo, bất kính. Phải vậy không? Làm gì có một ông Phật hiển hiện trước mắt mình, để mình thưa chuyện. Vậy nên đối thoại với Phật chỉ là mình thưa chuyện với chính mình. Nói chuyện với tâm mình, Phật tại tâm mà.

SINH LÃO BỆNH TỬ

Xuât phát điểm của tư tưởng Phật là một chữ khổ, nó quán xuyến toàn bộ hành trình của sinh mệnh. Rõ hơn, đây là sinh mệnh người, vì chúng ta là người, nên quan tâm đến sinh mệnh người. Không biết các loại chúng sinh khác (noãn sinh, thai sinh, thấp sinh, hóa sinh..) có cảm nhận về con đường sinh (lão bệnh) tử này không? Thêm nữa, nó là sinh mệnh của cá thể người, của cá nhân. Bởi vì, khi sinh mệnh được ngắt ra làm bốn nhịp như thế, Sinh/ Lão/Bệnh/Tử, thì không có một tập hợp sinh thể nào mà trong nó tất cả các cá thể luôn cùng một nhịp. Ngay trong một cơ thể, trong từng giây phút, nhóm tế bào này chết đi nhóm tế bào khác sinh ra, liên tục không dừng. Vậy trong cơ thể lúc nào cũng có Sinh và có Tử, tổng hợp lại đó chính là hoạt động Sống. Cũng giống như thế với một cộng đồng người. Khi xảy ra một đại họa, như thiên tai, dịch bệnh hoặc chiến tranh, rất nhiều người chết trong khoảng thời gian ngắn, thì đó là tổng số những cái chết cá nhân, nhiều người khác không chết, cộng đồng không chết. Và nhiều người được liên tục sinh ra. Quán ta với người là một, không hai, không thể tác dụng trong trường hợp xét, vì ta đang bệnh không thể cho rằng người khác cũng đang bệnh.

Tôi chưa bao giờ gặp Khổng Tử

HIẾU TÂN

Bạn sẽ cười khi nghe tôi nói câu này; thì đã có ai gặp đâu, người sống cách chúng ta 25 thế kỷ. Nhưng có một sự thật là Khổng Tử vẫn sống, tuy chỉ mờ mờ bàng bạc trong dân gian. Với tôi điều này là quan trọng nhất: tôi chưa bao giờ muốn gặp ngài.

Nô tài thi sĩ

  Nô  tài thi sĩ 

HIẾU TÂN

       

       Mới nghe thì tưởng chừng như không có sự gán ghép nào khiên cưỡng hơn: Nô tài và Thi sĩ! Thi sĩ thì phải trăng -mơ - hoa - gió - sương -nhạc - hương - mây -ong -bướm - xuân - tương tư - biệt ly -sầu - mộng…Có chi liên hệ với nô tài?

       Nhiều người nghĩ một cách hạn hẹp rằng nghề của nô tài chỉ là hầu hạ. Nhưng không phải, nô tài cũng có nhiều nghề riêng, nhiều biệt tài, nhiều đẳng cấp. Tài cầm dao cầm kiếm thì đâm thì chém. Tài bày mưu tính kế thì mưu ma chước quỷ. Tài ăn nói thì uốn ba tấc lưỡi. Và trong lịch sử nô tài, có nhiều nô tài biết làm thơ, và thơ hay. Thơ có khi để ngâm vịnh tiêu dao hay thù tạc, nhưng phần lớn là để hiến dâng cho chủ. Nhưng lại có những nhà thơ cự phách, siêu quần, thiên tài trác việt, có cả một công chúng yêu thơ tôn vinh làm thi hoàng thi bá, rồi bỗng một ngày nào đó, thời thế đổi thay, thiên hạ trông vào hành ngôn hành trạng của thi nhân, thì ngẫm ra rõ ràng một đấng nô tài! Nô tài thi sĩ! 

       Phẩm chất số một của nô tài là dâng trọn linh hồn cho chủ. Ở phương Tây có chuyện  bán linh hồn cho quỷ dữ. Nhưng đó là ở phương Tây, hay nói chung ở những nơi giao thương rộng mở. Ở phương Đông, không bán, mà dâng. Không phải cho quỷ dữ, mà cho chủ. Chủ thì có nhiều loại, nhiều thang bậc về chức tước, nhiều phẩm chất khác nhau về tài năng và đức độ, nhưng có một cái chung, là có quyền, và có tiền. Có người trách thi sĩ viết theo lệnh chủ. Cãi rằng, ta không viết theo lệnh chủ, ta viết theo mệnh lệnh trái tim ta. Mở ngoặc, nói thầm, trái tim ta, linh hồn ta, khối óc ta từ lâu ta đã dâng cho chủ.

       Nếu chủ đây là minh chủ, là một đấng anh minh khoan hòa đại độ, chắc sẽ được muôn dân kính ngưỡng tôn thờ. Và thi sĩ nô tài sẽ vô cùng hoan hỉ tự hào dùng thiên tài thi ca của mình tung hô ngợi ca không còn trời đất nào nữa, để rồi cùng theo ân chủ đi vào cõi bất tử. Nhưng nếu rủi chủ lại là kẻ mặt người dạ thú mà quyền thế nghiêng trời, thì sao? Thì đã có một quy luật thép, là qua ngòi bút kỳ diệu của nhà thơ nô tài, ông chủ ăn thịt người ấy vẫn là đấng anh minh cứu thế chói lọi như mặt trời và nhờ vậy mà muôn dân vẫn một lòng bái phục. Chỉ có điều có bất tử không, bất tử theo kiểu gì, thì không ai dám chắc. 

       Ta đã từng thấy những nô tài quỳ mọp, tự  tay vả lên mặt mình mà luôn mồm nô tài  đáng chết. Thi sĩ nô tài thì không quỳ, nhưng cũng sẵn sàng vả vào thơ ca của mình kể cả những áng thơ từng làm say lòng bao kẻ yêu thơ, nhưng chẳng may không vừa ý chủ. 

       Tôi cứ nghĩ mãi không hiểu cái sức đẩy huyền bí nào đã khiến người thi sĩ trứ danh từ bỏ cái hồn thơ phóng khoáng của mình giữa trời cao đất rộng vốn từng được bao người yêu mến mà chui vào nhận lấy kiếp nô tài, cho dù là nô tài thi sĩ? Nhưng ngẫm kỹ thì thấy hóa ra mình chẳng hiểu mô tê gì về thời [của các] nô tài, và xứ nô tài, và tâm lý nô tài hết. Ở thời ấy và xứ ấy, có con đường nào khác để quyền cao chức trọng, phú quý vinh hoa, nếu không tự biến mình thành một nô tài? Ấy là bởi có nhiều cấp nô tài và nhiều cấp chủ, nên trừ những chủ ở đỉnh cao nhất và những nô tài mạt hạng nhất, ở các cấp trung gian thì vai nô tài và vai chủ đan xen và luân chuyển. Cho nên vinh ở chỗ này và nhục ở chỗ khác, cái mình tưởng là vinh thì người khác cho là nhục, là chuyện thường xảy ra. Các giá trị con người đo bằng phẩm trật trong cái thống hệ nô tài, xa lạ với các phép đo khác. Nếu tôi là một ông vua, và nếu có ai nói với tôi thi sĩ Nguyễn Du ngoài tài thơ ra còn là con người có phẩm cách, tôi sẽ hỏi: “phẩm cách là cái quái gì?” Câu chuyện vua Tự Đức “mê đánh tổ tôm, mê ngựa hậu bổ mê nôm Thúy Kiều” muốn nọc đánh Nguyễn Du 300 roi khi đọc đến câu “Tấn Dương được thấy mây rồng có phen” chắc chỉ là một giai thoại, nhưng là một giai thoại có hàm lượng sự thật cao. Trong thâm tâm Tự Đức chắc Nguyễn Du cũng chỉ là một nô tài, cho dù ông làm quan với ông tổ bốn đời của ông ta, và chí của ông là chí không-nô-tài “Chọc trời khuấy nước mặc dầu, dọc ngang nào biết trên đầu có ai”. Câu chuyện vua Louis XIV hỏi “Trong triều đại của Ta có gì là hiển hách nhất?” và được Nicolas Boileau đáp rằng “tâu bệ hạ: Molière!” cũng là một giai thoại, không biết có được bao nhiêu phần trăm sự thật, nhưng cho ta mơ về một xứ sở mà tâm lý nô tài không ngự trị.

       Ấy vậy mà ở ta cũng có những người không ham và không lụy chế độ nô tài bao trùm thiên hạ. Họ hiểu cái vinh và cái nhục của chế độ đẳng cấp nô tài:

       Ngán nhẽ kẻ tham bề  khóa lợi, mũ cánh chuồn  đội trên mái tóc, khom mình đứng chực trước hầu môn.

       Quản bao người tham cái giàm danh, áo giới lân trùm dưới cơ  phu, mỏi gối quỳ mòn sân tướng phủ.

       Họ  tự đắc không chịu hãm mình trong vòng cương tỏa, và ngông cái ngông của kẻ không chịu cúi luồn.

       Ngoài vòng cương tỏa chân cao thấp

       Trong thú yên hà mặt tỉnh say

       Liếc mắt coi chơi người lớn bé

       Vểnh râu bàn những chuyện xưa nay.

       Họ  biết rằng muốn được thế thì phải biết từ chối mồi bổng lộc ơn trên ban ra từ  quốc khố vốn bóp nặn từ hầu bao của muôn dân  đói khát, và dám chấp nhận cái nghèo thanh sạch

       Của trời trăng gió kho vô  tận

       Cầm hạc tiêu dao đất nước này. 

       Người ta gọi họ là những Kẻ Sĩ. Những  thi sĩ không nô tài. 

        
HT 071210 

Luận về Nô tài

                                                            

                                                                 HIẾU TÂN 

       Phim ảnh Trung quốc cung cấp cho ta nhiều hình ảnh đáng suy nghĩ. Có một hình ảnh trong rất nhiều phim, khắc họa đậm nét trong tâm trí tôi như thế này: 

       Một nhân vật - tôi không muốn gọi là một người - (có  thể là trai, gái, trẻ, già) quỳ phục trước một nhân vật khác, dùng hai tay của chính mình, tát, vả  tới tấp vào mặt, cũng của chính mình, mồm liên hồi kêu lên “Nô tài đáng chết. Nô tài đáng chết”.   

       Hình ảnh con người tự xỉ vả nhục mạ mình để mong làm vừa lòng kẻ khác, tôi chưa gặp ở  đâu khác, nhưng trong phim ảnh Trung hoa, nó phổ  biến đến mức người xem không ai có phản  ứng gì. Cũng giống như hình ảnh một người, hay là một bầy người, có thể là lính hầu hay tể tướng, văn võ bá quan, quỳ phục trước hoàng thượng mà hô “Hoàng thượng vạn tuế, vạn tuế, vạn vạn tuế”, rồi khi được phép “bình thân” thì đứng lên và “Đội ơn hoàng thượng” Lòng biết ơn được giáo dục sâu sắc biết bao nhiêu. Hình ảnh ấy chỉ cần xuất hiện một đôi lần là đủ cho ta hiểu, nhưng trong hàng ngàn tập phim, nó xuất hiện hàng vạn, hàng chục vạn lần. Và người xem (Việt nam) không ai thấy (dù chỉ là) nhàm. Càng nghĩ tôi càng thấy nhân vật này –nô tài–  có một tầm quan trọng đặc biệt trong đời sống văn hóa chính trị Trung hoa. Nó là một đặc sản của văn hóa Trung hoa. Trong cái hũ tương này, nó có một mùi vị không lẫn đi đâu được. 

       Tôi chưa hiểu ý nghĩa của chữ tài, nhưng chữ nô khiến ta nghĩ tới nô lệ, đại loại nô tài là một dạng nô lệ chăng? Hoàn toàn không phải.

       Nô  lệ, theo tôi, có những đặc điểm sau đây :

1. Lệ thuộc vào một (ông/bà/gia đình/tập đoàn…) Chủ.
2. Hoàn toàn không có tự do
3. Lao động dưới những điều kiện cực kỳ tồi tệ và toàn bộ thành quả lao động bị chiếm đoạt.

       Trong những đặc tính trên đây, nô tài chỉ giống ở điểm thứ nhất. Một nô tài phải lệ  thuộc ít nhất một chủ. Chủ có thể  là hoàng thượng, điện hạ, thái hậu, lão phật gia, cung phi, công chúa, lái buôn… ai cũng được, miễn là người có quyền. Nô tài có thể là tể tướng hay người hầu của người hầu. Nô tài có tự do không? Có đấy. Bởi vì bản thân nô tài cũng có thể có kẻ khác làm nô tài cho mình, (có nghĩa là có nhiều cấp nô tài) nên một mặt nô tài dâng hiến trọn vẹn tự do của mình cho chủ, mặt khác nó tự do tự tiện tước đoạt và chà đạp tự do của nô tài của nó. Một mặt nô tài dâng hiến trọn vẹn nhân phẩm và tự trọng của mình cho chủ, mặt khác nó tước đoạt và chà đạp nhân phẩm và tự trọng của nô tài của nó. Mở rộng ra, có khi nó coi dân đen, dân cỏ (thảo dân) cũng là nô tài của nó. Nô tài không những có tự do mà còn có quyền, thậm chí quyền hành rất lớn, quyền sinh quyền sát. Chỉ có một điều kiện bất di bất dịch, mọi quyền hành động của nô tài hoàn toàn phục vụ cho ý muốn và quyền lợi của chủ. Đơn giản thế thôi. 

       Giữa nô lệ và nô tài có gì khác nhau? Điểm khác nhau lớn nhất là: ở nô lệ,  đó là sự cưỡng bức, ở nô tài, đó là tình nguyện. Nô lệ ‘gắn bó’ với chủ  bằng xiềng xích, còn nô tài gắn bó với chủ  bằng ơn huệ và lòng biết ơn, nên nó  hoàn toàn tự nguyện. Nô tài nói chung không lao động và không phải cung hiến lao động của mình cho chủ, ngược lại, nó được ăn ngon mặc đẹp, phú quý vinh hoa. Nô lệ, từ Spactaquyt đến bác Tom, luôn luôn có mầm phản kháng, bạo động hay bất bạo động, nhưng nô tài thì không, nô tài có thể phản chủ, để đi tìm chủ khác, nhưng nô tài không bao giờ phản kháng. Để làm một nô tài, thì phải hoàn toàn mãn nguyện với thân phận nô tài. Nếu một nô lệ bị cưỡng bức phải giết người anh em của mình, nó vẫn phải làm, nhưng không thể nói nó thỏa nguyện với việc làm của nó. Đấy là chỗ khác nhau giữa nô lệ và nô tài. Khi nô tài cảm thấy có chút bất nhẫn, ấy là lúc nó bắt đầu thôi không còn là nô tài nữa. 

       Mác có nói (tôi nhớ đại ý) Nô lệ thật vô cùng khốn khổ, nhưng nó chỉ khốn khổ  đến tận cùng nếu như nó yên vị trong thân phận ấy. Tôi muốn nói thêm: đấy là khi nó mang một phần phẩm chất của nô tài. Người nô lệ chỉ bị chủ sở hữu thân xác của mình, sức lao động của mình. Nô tài hiến dâng cho chủ tim óc của nó, mọi suy nghĩ mọi cảm xúc của nó.

       Nói nô tài có một địa vị quan trọng trong lịch sử Trung hoa, không phải là nói ngoa. Ta hãy thử nhớ lại, Lữ hậu, Tắc Thiên, chặt cụt chân tay, móc mắt, đục tai xẻo mũi tình địch quẳng vào hố xí hay ngâm thối trong chum… Ai đã làm những việc ấy? Trừ một số ngoại lệ ít ỏi không đáng kể, nói chung các bà ấy không hạ cố tự tay mình làm. Những người làm việc ấy, có thể là trai hay gái, trẻ hay già, phải là nô tài, không thể là nô lệ. Nếu là nô lệ, khi bị đẩy đến bước ấy, nhất định có lúc lưỡi gươm quay ngược về phía kẻ ra lệnh. Nhưng trong lịch sử Trung hoa, có lẽ chưa lần nào xảy ra sự cố này. Những bạo chúa nhan nhản trong lịch sử, sở dĩ có thể tồn tại, có thể làm được bạo chúa, chính là nhờ có tầng lớp nô tài này. Vậy nói nô tài là điều kiện tồn tại của bạo quyền không phải là nói quá. 

       Nô  tài, trước hết, đó là sự tẩy xóa và thóa mạ nhân cách con người. Trong nhiều trường hợp, nó  là sự tận diệt tính người trong cái thân xác gọi là người. Con người bình thường thì có  lòng tự trọng, còn nó thì tự khinh, nó không để cho người khác khinh rẻ mà tự nó nhận lấy phần thể hiện lòng khinh rẻ bản thân nó một cách ồn ào nhất, mà cái động tác tự vả vào mặt mình, tự mắng mình đáng chết chỉ là một minh họa nhạt nhẽo. Nếu trong nô tài có lòng trắc ẩn, có sự rung cảm trước đau khổ của người khác, thì nô tài tự diệt, nghĩa là nó không còn là nô tài nữa. Như vậy vô cảm trước khổ đau của đồng loại là phẩm chất cần thiết nhất của nô tài, để nó được trọng dụng. Tính vô cảm này kết hợp với tính đạo đức giả của chủ là mảnh đất tốt nuôi dưỡng bạo tàn chuyên chế. 

       Tôi cứ hình dung một ông chủ thuộc một loại nào đó, có óc tưởng tượng, một hôm ngồi  ước ao giá có cỗ máy nào nó biến một  ý nghĩ nhỏ, một tiếng nói thầm, một cái lừ  mắt của ông ta thành tai họa khốn khổ, bầm dập, thân tàn ma dại cho kẻ mà ông ta ghét, thì tốt biết mấy. Ông ta không biết rằng, từ hàng ngàn năm nay, cỗ máy như thế đã có, trên đất nước Trung hoa, với tên gọi NÔ TÀI. Đến bây giờ vẫn chạy tốt.

Tớ thích Tào Tháo

                             (Lảm nhảm của một nhà sử học…dỏm và say rượu)  

        

                                                        HIẾU TÂN*

Chú  uống nhiều rồi đấy.

        Mặc tao.

       Ta khoái Tào Tháo. Tháo đa nghi, tàn ác, cái tàn  ác được tăng bội theo mức tăng  quyền lực. Khi chỉ có một thanh gươm trong tay, Tháo ác trong một quy mô hẹp: (7hay8 +1) bảy-tám người nhà Lã Bá Xa cộng với bản thân ông lão. Đọc đến đấy ai chẳng thấy rợn người, lạnh gáy. Khi quyền uy trùm thiên hạ, Tháo (cho/ sai/ ra lệnh – vì lúc này không tự tay cầm gươm) chặt đầu nhiều dòng họ, giết một lúc hàng vạn người tay không tấc sắt (lưu ý, chữ người không quan trọng bằng chữ vạn- hắn giết những con số). Người đọc thản nhiên, ai xót thương những con số, vạn hay triệu? Tháo ác, chân thành và hồn nhiên trong cái ác của hắn, thà ta phụ người không để người phụ ta, và như vậy, hắn không đểu. Không như các bạo chúa cận hiện đại ác và đểu, chân thành và hồn nhiên trong cái đểu của mình. Cái đểu ở quy mô không vừa, giết vài vạn rồi, hồn hậu nâng ly nhận lời chúc tụng cứu nhân độ thế. Cứu tinh không giết ai, chúng mày giết nhau tao đứng tao xem, hảo^2[1]. Tháo có những nét rất người, (chữ gọi rằng ‘nhân bản’). nhưng hãy khoan, đểu cũng ‘người’ đấy chứ, sư tử hùm beo cho sói rắn độc …đâu có biết đểu là gì. Đó là đặc sản, là độc quyền của loài người^3[2], loài có trí khôn. 

       Thôi chú đừng uống nữa.

       Mày không muốn nghe thì vào đi ngủ.

       Ta khoái Tháo. Khi một mình một dao vào tận giường nằm  đâm Đổng Trác, chàng là một trang hiệp sĩ, tuy hành động là khủng bố, nhưng lòng dạ trong sáng, động cơ cao đẹp, chí khí hào hùng. Ta khoái Tháo chính ở chỗ chàng muốn cướp ngôi nhà Hán, tẩy trừ cho thiên hạ một triều đại nhung nhúc những hoạn quan với vua hèn tôi bại. Chàng như con sói - vệ sinh viên của núi rừng. Tất nhiên động cơ là tham vọng cá nhân, nếu không tham vọng, cái này mới lạ à. Nhưng tham vọng mà không dấu giếm tham vọng là còn chưa biết đểu.

       …

       Ta vẫn bảo, trong Tam Quốc, người đáng mặt làm vua chỉ  một mình Tào Tháo. Khổng Minh tài ba hơn, thông tuệ  hơn, hiền minh hơn Tháo nhiều. Nhưng Khổng Minh đâu có  muốn làm vua, Khổng Minh khác nào Khổng Tử, suốt đời chỉ muốn làm tôi, và đã làm một người tôi kiểu mẫu, hết phò Lưu Bị thì phò Lưu Thiện. Vì Khổng Minh biết được mệnh trời, và mệnh trời đã chỉ định Khổng Minh làm tôi. Thôi không nói nữa.  

       Tháo là vua sáng nghiệp. Nên nhớ Tào Phi lên làm vua vì có bố là Tào Tháo, còn Tào Tháo xuất thân từ hiếu liêm, hai bàn tay trắng (chỉ cầm dao) nhưng người tài trong thiên hạ đổ về theo Tháo. Ừ thì Tháo có làm vua không tao không nhớ lắm, nhưng Tháo đã kết thúc một triều đại và mở ra một triều đại mới. Sau này chết đi Tháo nhường ngôi cho Tần Thủy Hoàng. 

       Hà  hà. Chú bảo chú không say…

       Tao bảo tao không say hồi nào?

       Chú  nhớ sai cả lịch sử 

       Thế  nãy giờ mầy tưởng tao luận đàm lịch sử  hả? Tao biết cóc gì về lịch sử. Đây tao nói là nói về..

       Gì  hả chú?

       Chân  lý lịch sử. 

       Chú  chứng minh cho con xem

       Tau chứng minh cho mầy xem. Tào Tháo sinh ra là con thường dân. Viên ngoại. Thường thường bậc trung. Tần Thủy Hoàng mới đẻ ra là con vua rồi. Lớn lên, dĩ nhiên gã được nhường ngôi, gã nhất thống cả  thiên hạ, gã thích/tưởng/muốn sống muôn năm, làm vua vạn thuở. Tất nhiên, khi chết gã cũng vẫn đang là vua, nhưng nếu trời chiều theo ý gã, thì gã phải làm vua đến ..thế kỷ hăm mốt. Về khoản tàn ác thì gã cũng có chút tiếng tăm, hoang dâm vô độ thì cũng chẳng kém ai, cũng lưu danh hậu thế. Người ta bảo cũng vì thế mà sinh ra Trần Thiệp Ngô Quảng, Lưu Bang, Hạng Vũ v.v..Cái này chưa lấy gì làm chắc. Nhưng khi chết gã vẫn đang làm vua. Ngay cả chuyện đó cũng không ngăn được người đời đái lên mộ gã.

       Nhưng cháu có thấy ai đái đâu? 

       Tất nhiên trên thực tế thì có thể không. Nhưng người ta đái trong văn chương ấy chứ. Như thế  còn kinh hơn, khai lừng đến cả ngàn năm.

       Vậy chắc ông ấy phải nhường ngôi cho ai? Cao Tổ chăng? Hay là Thành Tổ?

       Dốt! Gã nhường ngôi cho.. để xem nào..đúng rồi, Trụ Vương! 

       Trời! Chú đợi con một lát, chú làm đầu con rối bung lên rồi, chú làm lộn hết cả dòng thời gian.

       Thời gian à? Chỉ thời gian đâu có làm nên lịch sử. Nhưng Trụ Vương này mới thật hậu sinh khả úy. Tào Tháo tàn ác một cách hồn nhiên, say rượu đâm chết người ta rồi tỉnh ra lại khóc hu hu. Tần Thủy Hoàng tàn ác một cách vô tư, để dấu chỗ chôn cái xác gã cho đời sau người ta khỏi đái vào, gã chôn sống cả vạn người xây mộ. Tất nhiên những hành động ấy đã được nhiều người xưng tụng. Còn Trụ vương thì giết người một cách đam mê, nâng giết người lên tầm nghệ thuật để thưởng thức: nhấm nháp lá gan của Tỷ Can hay ngửi mùi da thịt người cháy xèo xèo trên bào lạc khi ngồi ngự tửu cùng mỹ nhân.

       Chính vì vậy mà Trụ diệt vong phải không chú?

       Ai bảo mày thế? 

       Chú bảo sao cơ ạ

       Tao bảo mày: Trụ Vương vẫn sống! 

_________________________


*) Bài này viết lúc say, khi đăng lần đầu trên Văn chưong Việt. org, không nhớ là mình mới viết hay dịch của ai nữa. Kỷ niệm sau bữa uống rượu cùng NH và CQV ở quán Ruốc.

Tản mạn về Dr Kiss và...

Tản mạn về tiến sĩ Kissinger và…

HIẾU TÂN

Tiến sĩ Kissinger  “nhà tư tưởng chiến lược không ai sánh kịp” như tờ Newsweek tán dương[1] mới ra một cuốn sách “Về Trung Hoa”. Mặc dù gọi là “tận dụng những nghiên cứu gần đây soi sáng phía Trung Hoa của câu chuyện.” nhưng Tiến sĩ Kissinger chưa làm được gì nhiều hơn là kể lại những câu chuyện cũ, có niên đại cách nay 4 thập kỷ. Những chuyện như Mao học hỏi từ những chiến lược Trung Hoa cổ, theo lời khuyên của “tổ tiên chúng ta”( liên kết với nước xa để đánh nước gần)… Mao tôn vinh Tần Thủy Hoàng… Mao có cùng giả định với các lãnh đạo Trung Hoa trước cách mạng (Kể cả Từ Hy Thái hậu - HT) rằng Trung Hoa không giống với các nước khác.. nó là Trung Quốc,“ thì từ lâu cả bàn đân thiên hạ đã biết rồi, không phải là phát kiến mới mẻ gì của ngài tiến sĩ. Còn câu chuyện về nỗi lo sợ bị bao vây của Mao, thì chắc chẳng cần đến “những nghiên cứu gần đây” người ta mới biết nó có ý nghĩa gì vào lúc này. Tác giả trên Newsweek cho rằng “những quan sát thấu đáo sâu xa nhất là về tâm lý.” Nhưng những nhận xét có thể là rất chính xác vào thập kỉ thứ tám của thế kỷ trước có thể là rất lạc lõng vào thập kỷ thứ hai của thế kỷ này. Nhìn vào tâm thế và thực lực của Trung Hoa ngày nay mà bảo rằng nó vẫn sợ bị bao vây ư? Nếu ngài tiến sĩ không đùa – tôi chắc là không – thì chúng ta đâm ra nghĩ ngợi về tốc độ tư duy của bộ óc ở tuổi tám mươi. Bởi vì bài học ấy đưa ra đây hôm nay phỏng có ích gì?

 Sau bốn thập kỷ, những thay đổi của Trung Hoa và tương quan của nó với phần còn lại của thế giới đã vượt sức tưởng tượng của nhiều người, trong đó có tiến sĩ Kissinger. Bởi vậy càng nên lưu ý là những nhận định của một bộ óc sáng suốt như Kissinger là có thời hiệu. Nhưng không phải lúc này, khi tiềm lực kinh tế và quân sự của Trung Hoa đã mạnh, mà ngay thời đó, khi Trung Hoa còn đang là một nước ốm yếu và suy sụp, cô độc và mang ám ảnh bị bao vây, nó vẫn thật sự đáng gờm. Nó có một sức mạnh, không biết tiến sĩ Kissinger có nhìn ra không, tiềm ẩn ở chỗ này: “Chúng ta có thể mất hơn 300 triệu người. Thế thì sao? Chiến tranh là chiến tranh.” Đó là sức mạnh của những kẻ lái máy bay lao vào tòa Tháp Đôi.  Nhưng, tất nhiên, ngay cả điều đó nữa cũng phải bị thời gian làm cho thay đổi.

Đây là bài học mà tiến sĩ Kissinger rút ra cách đây bốn thập kỷ, và không có dấu hiệu gì cho thấy hôm nay

ông tiến sĩ có cách nhìn nào khác: “Các quan niệm phương Tây về quyền con người và các quyền cá nhân là không thể chuyển dịch được.. sang một nền văn minh đã nhiều nghìn năm định hình xung quanh những quan niệm khác. Cũng như nỗi sợ những hỗn loạn chính trị từ nhiều đời nay không thể bị gạt bỏ như những sự lỗi thời không thích hợp chỉ cần được chỉnh sửa bằng khai sáng của phương Tây.”

Đây là một lầm lẫn khá lớn, thưa ông tiến sĩ, của những người phương Tây như ông, với ý cao ngạo ngầm, luôn tưởng rằng những giá trị toàn nhân loại ấy là của riêng, là đặc sản của phương Tây, mà đặt vấn đề chuyển dịch nó sang một nền văn minh khác. Ít ra thì nó, cách nhìn ấy, cũng đi ngược lại tinh thần của Tuyên ngôn Phổ quát về các Quyền con người của Liên Hiệp Quốc năm1948, xác nhận rằng những quyền đó là những quyền phổ quát (universal); Tuyên ngôn này được ký bởi nhiều nước, không chỉ Phương Tây[2]. Những giá trị ấy là những phép thử tại những bước ngoặt của lịch sử loài người, cho biết xã hội đã ra khỏi dã man để bước vào văn minh chưa. Đó là con đường phổ biến mà các dân tộc kẻ trước người sau, trước sau gì rồi cũng đi và đến. Thiết nghĩ những sinh viên hy sinh thân mình ở Thiên An Môn hơn hai chục năm trước cũng đã góp phần phản biện ông tiến sĩ phương Tây, nhưng chắc ông không thấy.

Việc tránh một cuộc “đọ kiếm thế kỷ” mà những cái đầu nóng ở Trung Hoa đang kêu gào, dĩ nhiên là rất nên. “Kissinger vẫn còn hy vọng rằng những người có cái đầu điềm tĩnh hơn sẽ chiếm ưu thế ở Bắc Kinh.” Vâng, một hy vọng tốt lành, ông hãy cho chúng tôi cùng hy vọng với, để có cái nhìn lạc quan hơn về thời cuộc. Chúng tôi cũng nghĩ rằng ở Bắc Kinh có những cái đầu lãnh đạo thật sự  mong muốn ổn định và hợp tác thay vì đối đầu và chèn ép, ức hiếp (thói thường của kẻ mạnh mà ác); nhưng những cái đầu điềm tĩnh ấy có  chiếm ưu thế không thì còn phải nhìn xem (“wait and see!”) Vậy hy vọng chỉ nên là hy vọng thôi nhé, chúng tôi tự nhủ, nếu lấy hy vọng để thay cho cái nhìn thực tế vào tình hình thực tế  thì sẽ là sai lầm khó cứu vãn đấy.

---

[1] http://www.vanchuongviet.org/vietnamese/tulieu_tacpham.asp?TPID=15920&LOAIID=34&LOAIREF=5&TGID=1303

[2] Trong ủy ban soạn thảo Tuyên ngôn có Chang Peng-Chung của Trung Hoa và Charles Habib Malik của Lebanon.

Một dân tộc yêu vua

Một dân tộc yêu vua

Hiếu Tân

Xem những phim lịch sử của Tàu thời gian gần đây (2005) ta bỗng thấy một điều: Người Tàu bây giờ thích vua quá, mê vua của họ quá. Nào Khang Hy, Càn Long, Từ Hy, Võ Tắc Thiên, Lưu Bang.. Vĩ đại cả! tuyệt vời cả! Chưa kể một kẻ chỉ gần gũi với vua như  Lã Bất Vi, tên lưu manh đứng đầu lịch sử lưu manh của nhân loại, cũng được tôn thành bậc đại sĩ phu, ưu thời mẫn thế!

Quan phương muôn năm! Chính thống vạn tuế! Chưa thấy phim nào mang tinh thần Lão Trang phiêu diêu phảng phất, cười cợt thế thái nhân tình, chưa thấy một phim nào tôn vinh một nhà thơ, một kẻ sĩ. Hay là cái tinh thần thời đại bây giờ nó thế. Chẳng lẽ lịch sử văn hóa của dân tộc Trung Hoa vĩ đại chỉ rặt những phường vua chúa thối tha kia? Hay là sứ mệnh giáo dục của phim ảnh bây giờ là khắc sâu cho nhân dân khỏi quên cung cách quỳ lạy và lời tung hô "vạn vạn tuế"? Có lẽ thế, ai không tin xin mời thống kê thử tần suất của những cảnh này trong độ 100 phim là rõ ngay.

Lại nói về tên thể loại phim lịch sử. Cổ trang hay cổ không trang, nhưng cứ kiểu này, những người không đọc lịch sử (nhiều lắm, nhất là những người thường xuyên xem phim... Tàu) cứ đinh ninh những chuyện đổi trắng thay đen bất lương kia là ..lịch sử thật thì hỡi ôi..gần cả một thế hệ đi đứt. Để cạnh tranh với họ, chỉ có cách các nhà làm phim Việt dựng Lê Chiêu Thống, Trần Kiện, Trần Ích Tắc lên thành những anh hùng vĩ đại thì may mới đủ đối trọng./.

9-2005